Αυτό το άρθρο αποτελεί μέρος της νέας μας σειράς, «Φωνές της Λέρου», όπου αναδεικνύουμε άτομα είτε από το νησί είτε που έχουν επιλέξει τη Λέρο ως ξεχωριστό σπίτι τους. Κάθε άτομο ξεχωρίζει μέσα από τη μοναδική του ιστορία, τα πάθη του και τους ουσιαστικούς τρόπους με τους οποίους εμπλουτίζει την κοινότητα.
Σήμερα γνωρίζουμε τον Νίκο Καφεντζή, έναν ιστορικό ερευνητή με βαθιά αγάπη για τη Λέρο και τη νεότερη ιστορία της. Γεννημένος στην Αθήνα και μεγαλωμένος στον Πύργο Ηλείας, σπούδασε στη Σχολή Παιδαγωγικής και Τεχνολογικής Εκπαίδευσης, στο Τμήμα Μηχανολογικής Εκπαίδευσης, και εργάστηκε κυρίως στον χώρο της πολιτικής αεροπορίας. Έχει αφιερώσει περισσότερα από 25 χρόνια στη μελέτη ιστορικών γεγονότων, όπως η ιταλική κατοχή και η Μάχη της Λέρου, συγκεντρώνοντας ένα πλούσιο ανέκδοτο αρχείο και συμβάλλοντας σε σημαντικές ιστορικές μελέτες. Ταξιδιώτης, ορειβάτης και συλλέκτης ιστορικών αντικειμένων, ο Νίκος έχει πλέον εγκατασταθεί μόνιμα στο νησί, φωτίζοντας πτυχές του παρελθόντος που συνδέουν τη βαθιά ιστορία της Λέρου με τη σύγχρονη ζωή.
Τι ή ποιος ήταν αυτός που σας έκανε να αγαπήσετε τη Λέρο και να αφιερωθείτε στην ιστορία της;
Ο πρώτος άνθρωπος που μου εμφύσησε την αγάπη και το πάθος για την μελέτη της νεότερης ιστορίας της Λέρου ήταν ο παππούς μου, ο Γεώργιος (Γιώργης) Βαλσαμής, πρώτος Δήμαρχος Λέρου μετά την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα. Παράλληλα, ο φιλόλογος και ιστορικός Μανόλης Ήσυχος, αποτέλεσε έναν σταθμό στην ενασχόλησή μου με την ιστορία του νησιού. Τέλος, ο άνθρωπος που καθόρισε την πορεία μου και με βοήθησε τόσο υλικά όσο και ηθικά, στη δημιουργία και τεκμηρίωση της συλλογής μου, ήταν ο Γιάννης Παραπονιάρης και η οικογένεια Παραπονιάρη στο σύνολό της. Πλέον, τμήματα της συλλογής μου, εκτίθενται στο Deposito Di Guerra – Αποθήκη Πολεμικών Ευρημάτων, της οικογένειας Παραπονιάρη.
"Η πιο αξέχαστη ιστορική μου ανακάλυψη είναι αναπόφευκτα το πρώτο ιδιαίτερο αντικείμενο, που βρήκα στην Λέρο, σε ηλικία 14 χρονών. Ήταν μια ιταλική ξιφολόγχη, καρφωμένη εντελώς κάθετα στο χώμα...μου θυμίζει την παιδική μου ηλικία και τον ρομαντισμό, με τον οποίο ξεκίνησα να συλλέγω αντικείμενα σχετικά με την στρατιωτική - πολεμική ιστορία του νησιού."
Τι είδους ιστορικά αντικείμενα ή μαρτυρίες σάς εντυπωσιάζουν περισσότερο και γιατί;
Για εμένα, ιδιάιτερη αξία έχουν τα προσωπικά αντικείμενα, οι αναφορές και οι προσωπικές ιστορίες των ανθρώπων που υπηρέτησαν ή πολέμησαν στη Λέρο. Στη συλλογή μου, έχω πάνω από 3000 αρχεία Ιταλών που πέρασαν από το νησί, πάνω από 2500 αρχεία Βρετανών και πάνω από 1100 αρχεία Γερμανών, που πολέμησαν στη Μάχη της Λέρου. Μεταξύ αυτών, ανέκδοτες φωτογραφίες, έγγραφα και προσωπικά αντικείμενα. Η μεγαλύτερη προσπάθεια της έρευνάς μου είναι να δημιουργηθεί ένα δίκτυο συγγενών και απογόνων όλων των παραπάνω ανθρώπων, οι οποίοι, μέσα από δράσεις και εκδηλώσεις μνήμης, να μπορούν να ανταλλάσουν γνώση και πληροφορίες, διατηρώντας με αυτόν τον τρόπο ζωντανή την ιστορική μνήμη.
Ποια υπήρξε η πιο αξέχαστη ιστορική σας ανακάλυψη στη Λέρο;
Η πιο αξέχαστη , παρότι όχι η πιο σημαντική, ιστορική μου ανακάλυψη είναι αναπόφευκτα το πρώτο ιδιαίτερο αντικείμενο, που βρήκα στην Λέρο, σε ηλικία 14 χρονών. Ήταν μια ιταλική ξιφολόγχη, καρφωμένη εντελώς κάθετα στο χώμα, στον δρόμο προς το Πολεμικό Μουσείο – Τούνελ, στη Μερικιά. Κάνοντας βόλτα με το ποδήλατό μου, διέκρινα ένα αιχμηρό κομμάτι μετάλλου που εξείχε από το χώμα. Με την σκέψη ότι έπρεπε να το απομακρύνω, ώστε να μην έχει κάποιο ατύχημα κάποιο άλλο παιδί, κάνοντας ποδήλατο στην περιοχή, άρχισα να σκάβω για να το αφαιρέσω και πολύ σύντομα συνειδητοποίησα τι ανακάλυψα. Ακόμα και σήμερα, αποτελεί ξεχωριστό κομμάτι στη συλλογή μου και μου θυμίζει την παιδική μου ηλικία και τον ρομαντισμό, με τον οποίο ξεκίνησα να συλλέγω αντικείμενα σχετικά με την στρατιωτική – πολεμική ιστορία του νησιού.
Σημαντικότερη ωστόσο θεωρώ πως είναι η συνεχής προσπάθεια εμού και μιας ομάδας Ελλήνων και ξένων ιστορικών και ερευνητών, να ταυτοποιηθούν τα μέρη και οι συνθήκες θανάτου όλων εκείνων των στρατιωτών (Ιταλών, Βρετανών και Γερμανών) που παραμένουν ως «άγνωστοι» σε αρχεία και στρατιωτικά νεκροταφεία.
Ποιος είναι ο αγαπημένος σας ιστορικός χώρος ή κτίριο που επισκέπτεστε συχνά στο νησί;
Ο αγαπημένος μου ιστορικός χώρος στη Λέρο είναι το Μεροβίγλι, το οποίο ήταν και το Αρχηγείο των Βρετανών κατά τη Μάχη της Λέρου, όπου και παραδόθηκε το νησί στους Γερμανούς. Επίσης, το Κλειδί και γενικά το βόρειο τμήμα του νησιού, όπου έγιναν κυρίως οι πρώτες αποβατικές ενέργειες των Γερμανών.
Το κτήριο που επισκέπτομαι συχνά και αποτελεί επίσης έναν ξεχωριστό χώρο για εμένα, καθώς εκεί είναι συγκεντρωμένη, άρτια συντηρημένη και ορθά παρουσιασμένη η στρατιωτική ιστορία του νησιού είναι το μουσείο της οικογένειας Παραπονιάρη «Deposito Di Guerra – Αποθήκη Πολεμικών Ευρημάτων».
Ποια ιστορικά γεγονότα της Λέρου ή προφορική ιστορία που μάθατε, θεωρείτε ότι πρέπει οπωσδήποτε να γνωρίζει κάθε επισκέπτης;
Αναπόφευκτα, ο κάθε επισκέπτης του νησιού, αντιλαμβάνεται πως το μέρος έχει μια βαριά και «σκοτεινή» κληρονομιά, αμιγώς στρατιωτικού χαρακτήρα. Θεωρώ πως τα ιστορικά γεγονότα που οφείλουν να αναδειχθούν και αφορούν το σύνολο των επισκεπτών είναι ο εξοπλισμός- οχύρωση της Λέρου από τους Ιταλούς (δεκαετίες ’20 και ’30), τα γεγονότα της Μάχης της Λέρου (Σεπτέμβριος – Νοέμβριος 1943), αλλά και η περίοδος της λειτουργίας του Κρατικού Θεραπευτηρίου Λέρου, μιας και το τελευταίο αποτελεί την απάντηση στην ερώτηση σχεδόν όλων των επισκεπτών «Γιατί όλα αυτά τα κτήρια είναι παρατημένα και δεν τα εκμεταλλεύεται η τοπική κοινωνία;».
Τι σας δίνει μεγαλύτερη ικανοποίηση στη δουλειά σας;
Ίσως η μεγαλύτερη ικανοποίηση που αντλώ από την συνεχή ενασχόλησή μου με την έρευνα, την τεκμηρίωση και την διαφύλαξη της νεότερης ιστορίας του νησιού είναι ότι πληροφορούνται άνθρωποι που έχουν ενδιαφέρον για αυτήν, αλλά δεν έχουν τον τρόπο και τη δίοδο να μάθουν όλες αυτές τις πληροφορίες.
Επίσης, θεωρώ πως ίσως η πιο σημαντική μου συνεισφορά είναι η δημιουργία ενός ευρούς δικτύου συγγενών και απογόνων των πρωταγωνιστών των ιστορικών γεγονότων του νησιού, κυρίως μέσα από τα μέσα μαζικής δικτύωσης. Επιπροσθέτως, θεωρώ πολύ σημαντική τη συνεχή νέα γνώση και πληροφορία που προκύπτει, τόσο από τη βιβλιογραφική όσο και από την έρευνα πεδίου που κάνω μαζί με μια ομάδα ιστορικών και ερευνητών (Ελλήνων και ξένων), επάνω στα πολεμικά γεγονότα του νησιού.
Τέλος, πολύ μεγάλη ηθική ικανοποίηση μου δίνει η πληροφόριση και ευαισθητοποίηση των νεότερων ατόμων, των παιδιών της Λέρου, στα οποία προσπαθώ, μέσα από προσωπικές αλλά και συλλογικές δράσεις, να εμφυσήσω μια υγιή νοοτροπία διαφύλαξης της υλικής και άυλης ιστορικής κληρονομιάς του νησιού.
"Αυτό που αγαπώ περισσότερο στο νησί και οι λόγοι που συνειδητά μετοίκησα πρόσφατα σε αυτό, παρ' όλους τους περιορισμούς και τις πρακτικές δυσκολίες, είναι η ποιότητα ζωής, η διαθεσιμότητα ανθρώπων και χρόνου."
Πώς θεωρείτε ότι μπορούν οι κάτοικοι της Λέρου και οι επισκέπτες να ωφεληθούν από την ιστορία του νησιού;
Για να συμβεί αυτό, χρειάζεται αλλαγή νοοτροπίας, η οποία απαιτεί αλλαγή γενεών. Χρονικά, τα περιθώρια στενεύουν, κυρίως όσον αφορά τις κτιριακές εγκαταστάσεις του νησιού, που ημέρα με την ημέρα απαξιώνονται, βεβηλώνονται και καταρρέουν.
Εάν φτάσει το νησί σε αυτή την αλλαγή νοοτροπίας, θεωρώ πως, μέσα από την ανάπτυξη μιας σοβαρής και μακροπρόθεσμής στρατηγικής, επικεντρωμένης στις αρχές του ιστορικού τουρισμού και τουρισμού μνήμης, και αξιοποιόντας τα κατάλληλα και καταρτισμένα άτομα, μπορεί να υπάρξουν τεράστια οφέλη. Άλλωστε, είναι πάρα πολλά τα παραδείγματα τοπικών κοινωνιών που ζουν και «κερδίζουν» μέσα από την ιστορική τους μοναδικότητα και η Λέρος έχει μια μοναδική αναλογία, στην προοπτική αυτή.
Αν μπορούσα να το συνοψίσω σε ένα τρίπτυχο, αυτό θα ήταν: «Πίεση των τοπικών φορέων προς τα επάνω – οι σωστοί άνθρωποι στις σωστές θέσεις – αλλαγή της καιροσκοπικής και εφήμερης φιλοσοφίας».
Τι αγαπάτε περισσότερο στη ζωή στο νησί;
Ως ένας άνθρωπος που ζούσε τα τελευταία 20 χρόνια στην Αθήνα και το εξωτερικό, αυτό που αγαπώ περισσότερο στο νησί και οι λόγοι που συνειδητά μετοίκησα πρόσφατα σε αυτό, παρ΄ όλους τους περιορισμούς και τις πρακτικές δυσκολίες. Αυτός είναι η ποιότητα ζωής, η διαθεσιμότητα ανθρώπων και χρόνου. Επιπλέον, μου δίνεται η δυνατότητα να εμβαθύνω στην έρευνα των ιστορικών γεγονότων που μελετώ τα τελευταία 25 χρόνια της ζωής μου.
Ποια είναι τα σχέδιά σας για το μέλλον, τόσο σε προσωπικό επίπεδο όσο και σε σχέση με τα επαγγελματικά ή πολιτιστικά σας έργα;
Αυτό προτιμώ να μην το απαντήσω με λόγια, αλλά με έργα. Σίγουρα πάντως, η η δράση μου θα γίνει μέσα από το μουσείο «Deposito Di Guerra – Αποθήκη Πολεμικών Ευρημάτων» της οικογένειας Παραπονιάρη, μιας και θεωρώ πως η φιλοσοφία μου συμπλέει απόλυτα με τους σκοπούς και τους στόχους του μουσείου.
Ο Νίκος Καφεντζής δεν είναι απλώς ένας ερευνητής της ιστορίας. Είναι βαθιά συνδεδεμένος με τη Λέρο, όχι μόνο ως αντικείμενο της δουλειάς του, αλλά και ως προσωπική δέσμευση. Μέσα από μακροχρόνια μελέτη, σχολαστική τεκμηρίωση και μια γενναιόδωρη διάθεση να μοιράζεται τις γνώσεις του με ντόπιους και επισκέπτες, έχει συμβάλει ουσιαστικά στη διατήρηση και ανάδειξη της ιστορικής μνήμης του νησιού. Το έργο του μας θυμίζει πόσο ισχυρή μπορεί να γίνει η ατομική αφοσίωση όταν μετατρέπεται σε πράξεις που υπηρετούν ολόκληρη την κοινότητα.
Και για όλα αυτά, τον ευχαριστούμε!
