Αυτό το άρθρο αποτελεί μέρος της νέας μας σειράς, «Φωνές της Λέρου», όπου αναδεικνύουμε άτομα είτε από το νησί είτε που έχουν επιλέξει τη Λέρο ως ξεχωριστό σπίτι τους. Κάθε άτομο ξεχωρίζει μέσα από τη μοναδική του ιστορία, τα πάθη του και τους ουσιαστικούς τρόπους με τους οποίους εμπλουτίζει την κοινότητα.
Ο Δημήτρης Ήσυχος, γεννημένος στη Λέρο το 1952, είναι αρχιτέκτονας και μηχανικός, με μακρά και διακεκριμένη επαγγελματική και θεσμική πορεία στην Ελλάδα. Αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες που συνέβαλαν στη μελέτη, τεκμηρίωση και ανάδειξη της ιστορίας και της αρχιτεκτονικής της Λέρου. Με πολυετή εμπειρία σε καίριες θέσεις του δημόσιου τομέα, ενεργή συμμετοχή στα κοινά και βαθιά προσωπική σχέση με τον τόπο καταγωγής του, έχει αφιερώσει σημαντικό μέρος του έργου του στην καταγραφή του αρχιτεκτονικού χαρακτήρα και της ιστορικής μνήμης του νησιού, τόσο μέσα από τα συγγραφικά του έργα όσο και μέσω της συμβολής του στη δημιουργία του Ιστορικού Αρχείου Λέρου και του Λαογραφικού Μουσείου Λέρου.
Παράλληλα με την επαγγελματική και ερευνητική του δραστηριότητα, έχει ασχοληθεί ενεργά με την αμπελουργία, αναπτύσσοντας αμπελώνες και ένα μικρό οινοποιείο στο νησί – μια προσωπική πρωτοβουλία που αντανακλά τη διαχρονική του προσήλωση στη γη, στις παραδόσεις της και στη βιώσιμη ανάπτυξη. Η παρούσα συνέντευξη αποτελεί μια ελάχιστη ένδειξη αναγνώρισης της μακρόχρονης και σημαντικής του προσφοράς στη διατήρηση και διάδοση της πολιτιστικής και αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της Λέρου.
Κύριε Ήσυχε, ας ξεκινήσουμε με μια σύντομη αυτοπαρουσίαση. Πώς θα περιγράφατε τον εαυτό σας σε κάποιον που σας γνωρίζει για πρώτη φορά;
Ονομάζομαι Δημήτρης Ησύχος, του Αντωνίου και της Ειρήνης, γεννημένος στη Λέρο το 1952. Είμαι πολιτικός μηχανικός, απόφοιτος το 1981 του Πολυτεχνείου του Μιλάνου, και άσκησα το επάγγελμά μου για πολλά χρόνια. Από το 1986 εργάστηκα στο Υπουργείο Οικονομίας σε διάφορες διευθύνσεις, επιτροπές και θέσεις ευθύνης, με κύριο αντικείμενο τις ιδιωτικές και δημόσιες επενδύσεις καθώς και τα ευρωπαϊκά προγράμματα. Υπηρέτησα επίσης επί επτά έτη στο Γραφείο του Πρωθυπουργού Κώστα Σημίτη, καθώς και σε υπουργεία όπως το Υπουργείο Εμπορικής Ναυτιλίας, το Υπουργείο Πολιτισμού (Υφυπουργείο Νεολαίας), το Υπουργείο Γεωργίας και στη Βουλή των Ελλήνων. Συνεργάστηκα με τον Οργανισμό Ρυθμιστικού και Περιβαλλοντικού Σχεδιασμού Αθήνας για την προστασία των αστικών χώρων πρασίνου.
Διετέλεσα Πρόεδρος του Ινστιτούτου Αγροτικής Έρευνας, Αντιπρόεδρος της Εταιρείας Δημοσίων Ακινήτων και μέλος Διοικητικών Συμβουλίων οργανισμών και εταιρειών, όπως η ΕΡΓΟΣΕ Α.Ε., η Εθνική Κτηματική Τράπεζα, ο Οργανισμός Σχολικών Κτιρίων, καθώς και επιτροπών, μεταξύ των οποίων η Επιτροπή Δημοσίων Κήπων και Δενδροστοιχιών και το Τεχνικό Συμβούλιο του Υπουργείου Εξωτερικών.
Υπήρξα επίσης μέλος και Γενικός Γραμματέας του Διοικητικού Συμβουλίου της Ομοσπονδίας Δωδεκανησιακών Σωματείων Αθηνών–Πειραιώς και, από το 1984, μέλος – και από το 2011 Πρόεδρος – της Πανελλήνιας Ένωσης Λερίων, με έκδοση της εφημερίδας «Λεριακά Νέα».
Στον πολιτικό τομέα, εκλέχθηκα δύο φορές Νομαρχιακός Σύμβουλος Δωδεκανήσου (1989 και 1995), εκπροσωπώντας την Επαρχία Καλύμνου. Παράλληλα, συνέβαλα μαζί με τον αδελφό μου Μανώλη στη δημιουργία του Ιστορικού Αρχείου Λέρου και του Λαογραφικού Μουσείου στον Πύργο Μπελλένη, συλλέγοντας αντικείμενα, φωτογραφίες, σχέδια και εκδόσεις που σήμερα διαφυλάσσονται εκεί. Είμαι έγγαμος με την Πηνελόπη Κωνσταντίνου και έχουμε δύο παιδιά, την Ηρώ και τον Γιώργο.
Έχω τιμηθεί από το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, από τη Γενική Διεύθυνση των Γενικών Αρχείων του Κράτους για τη συμβολή μου στη δημιουργία του Τοπικού Αρχείου Λέρου, από την Πανελλήνια Ένωση Λερίων για τη διατήρηση και ενίσχυση της Ένωσης, καθώς και από τον Δήμο Λέρου για την προσφορά μου στην ανάπτυξη του νησιού.
Το 1994 ξεκινήσατε μια τολμηρή προσπάθεια: τη δημιουργία ενός αμπελώνα και ενός μικρού οινοποιείου στη Λέρο. Πώς γεννήθηκε αρχικά αυτή η ιδέα;
Όντως ήταν μια πολύ τολμηρή προσπάθεια που ήθελα να κάνω στην πατρίδα μου, αφού είχα αγοράσει ορισμένες εκτάσεις στην Λέρο, πίστευα ότι ο αμπελώνας και οι ελιές ήταν κάτι πιο κοντά στις σκέψεις μου, χωρίς να στοχεύω σε επιχειρήσεις και κέρδη. Όμως μεγάλωνε η έκταση του αμπελώνα και των ελαιών και έπρεπε να σκεφτώ σοβαρά. Έφερα ειδικούς επιστήμονες για να με καθοδηγήσουν, και μετά από πολλές προσπάθειες φτάσαμε στα 50 στρέμματα με διάφορες ποικιλίες αμπέλου και σε 1000 ελιές. Στην συνέχεια, ήταν ανάγκη να φτιαχτεί το οινοποιείο, να αγοραστούν μηχανήματα και να κατασκευαστούν βοηθητικές εγκαταστάσεις και υποδομές.
Η Λέρος δεν είναι γνωστή ως παραδοσιακός οινοπαραγωγικός τόπος. Τι σας έπεισε ότι ένα τέτοιο εγχείρημα θα μπορούσε να πετύχει εδώ;
Αυτό δεν είναι σωστό. Όλα τα νησιά τον προηγούμενο αιώνα καλλιεργούσαν αρκετές εκτάσεις με αμπέλια, με την μαρτυρία του Οικονομόπουλου στα Λεριακά το 1888, που περιγράφει πολλές παλαιές ποικιλίες αμπέλου που καλλιεργούσαν στο νησί: για βρώσιμα σταφύλια, για παρασκευή σούμας από τα στέμφυλα, καθώς και για παραγωγή σταφίδας. Όλα αυτά δείχνουν μια εκτεταμένη υπάρξη αμπελιών, ενώ και οι Ιταλοί έβαλαν φόρο όταν ήρθαν σε όποιον είχε καζάνι για τσίπουρο. Ελεγχόταν και στο τέλος σφραγιζόταν. Άρα αμπέλια υπήρχαν στο νησί από το Ξηρόκαμπο μέχρι το Παρθενι, τα περισσότερα ξερικά.
"Είμαι ευχαριστημένος που έφτιαξα αυτήν τη γεωργική εγκατάσταση την οποία σήμερα δουλεύουν άνθρωποι που γνωρίζουν καλά το κρασί και την τέχνη του αμπελουργού."
Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίσατε στην αρχή – σε σχέση με το έδαφος, το νερό, το κλίμα ή ακόμη και την τοπική αγορά;
Οι προκλήσεις ήταν πάρα πολλές με κυριότερη το νερό. Πληρώσαμε την πιο ακριβή σύνδεση με το δίκτυο του Δήμου με 1.400.000 δρχ, γιατί έπρεπε να έρθει από το εστιατόριο της «Άρτεμις», αλλά το πρόβλημα ήταν ότι μας έστελνε ο Δήμος θάλασσα που κατέστρεφε τα αμπέλια. Στη συνέχεια, μεταφέραμε νερό με βυτία από πηγάδια με καλό νερό, αλλά αυτό αύξανε πολύ τα έξοδα λειτουργίας για τα πρώτα χρονιά. Μετά από πολύ μελέτη του θέματος, φτιάξαμε δύο φράγματα, υπενδεδυμένα με ειδικό πλαστικό και λύσαμε το πρόβλημα εδώ και αρκετά χρόνια.
Το έδαφος μετά από ανάλυση που διενεργήσαμε είναι όντως φτωχό, και πλουτίζοντας το με κατάλληλα βιολογικά λιπάσματα και κοπριές από πτηνά το κάναμε σχεδόν κατάλληλο. Το κλίμα είναι πολύ καλό, αλλά χρειαζόμαστε περισσότερες ποτιστικές βροχές, για να διατηρεί το έδαφος, κατά το καλοκαίρι, μια σχετική υγρασία. Όσο για την τοπική αγορά, ποτέ σε όποιο εστιατόριο και αν πήγα του νησιού, δεν μου πρότειναν «να πιείτε Λέρικο κρασί» όπως λένε για τα άλλα Λέρικα προιόντα, άρα η τοπική αγορά βοηθά πολύ λίγο γιατί την κατευθύνουν οι προμηθευτές δίνοντας κρασί πολύ φτηνό και αμφιβόλου ποιότητος. Θα μπορούσαν τα εστιατόρια περιοδικά να κάνουν παρουσιάσεις κρασιών, από ανθρώπους των δυο οινοποιείων του νησιού.
Πόσο δύσκολο είναι να παραγάγει κανείς ποιοτικό κρασί σε ένα μικρό νησί με τόσο περιορισμένους πόρους;
Το κρασί της Λέρου, ακόμα και αυτό που φτιάχνουν στα σπίτια ερασιτεχνικά, είναι πολύ ποιοτικό, γιατί παράγουμε μικρές και ελεγχόμενες ποσότητες, ενώ δεν έχουμε προσμίξεις άλλων χημικών ουσιών. Το ίδιο είναι αυτός που φτιάχνει 2 εκατομμύρια μπουκάλια, και το ίδιο αυτός που φτιάχνει 5.000 μπουκάλια; Η μεγάλη εταιρεία χρησιμοποιεί διάφορα υλικά που τα μικρά οινοποιεία δε χρησιμοποιούν. Εδώ ένα δαμάκι Ασύρτικο ανατολικό και ένα δυτικό έχουν διαφορές στη γεύση, που μιλάμε για μικρές εκτάσεις, φανταστείτε για δεκάδες ή εκατοντάδες στρέμματα να έχει μια και ίδια γεύση. Η ποιότητα του κρασιού παγκοσμίως επιτυγχάνεται μόνο από μικρούς ελεγχόμενους αμπελώνες, που ξέρουν να παράγουν ποιοτικό κρασί. Άρα στη Λέρο και ο Γιώργος Χατζηδάκης, και οι Ήσυχοι Αμπελώνες παράγουν ποιοτικό και υγιεινό κρασί πολύ καλύτερο, από αυτά που πουλούν τα μαγαζιά.
Τι έχετε μάθει από αυτή τη διαδρομή, τόσο ως παραγωγός όσο και ως άνθρωπος;
Έμαθα ότι πριν κάνεις κάτι πρέπει να εκπαιδευτείς καλά, σε αυτό, να το μάθεις για να μην κάνεις λάθη σαν παραγωγός. Δεν ήμουν ευχαριστημένος, γιατί εγώ δε μπορούσα να είμαι μεγάλο διάστημα στο νησί και δεν υπήρχε κατάλληλο προσωπικό, ειδικά εκπαιδευμένο, στο νησί, για να μπορείς να προχωρήσεις πιο εύκολα. Σκεφτείτε ότι έχω φερει κλαδευτές από Ρόδο, από Νεμέα και αλλού, γιατι οι κλαδευτές του νησιού ουσιαστικά κατέστρεφαν το αμπέλι. Φροντίσαμε εμείς να τους μάθαμε πως να εργάζονται και πώς να κλαδεύουν σωστά. Αργότερα κοιτώντας πολλοί Λεριοί έμαθαν και απέκτησαν εμπειρίες. Ως άνθρωπος είμαι ευχαριστημένος που έφτιαξα αυτήν τη γεωργική εγκατάσταση την οποία σήμερα δουλεύουν άνθρωποι που γνωρίζουν καλά το κρασί και την τέχνη του αμπελουργού. Πιο παλιά, αγόραζαν από μένα πολλά κιβώτια κρασί, Γάλλοι, Ιταλοί, Σκανδιναβοί, κ.ά. που είχαν σκάφη στις Μαρίνες της Λέρου. Σήμερα κάθε μέρα, την τουριστική περίοδο, γίνονται, κυρίως σε ξένους, προγράμματα γευσιγνωσίας με μεγάλη επιτυχία. Ίσως θα έπρεπε πολλοί από τα εστιατόρια του νησιού, να ζητήσουν να παρακολουθήσουν τα προγράμματα αυτά, για να μπορούν να προτείνουν ένα καλό κρασί, που θα πηγαίνει με τα πιάτα που προσφέρουν και να έχουν και μεγαλύτερο οικονομικό κέρδος.
Πέρα από την αρχιτεκτονική και την οινοποιία, έχετε αφιερωθεί και στη συγγραφή βιβλίων για την ιστορία και την αρχιτεκτονική της Λέρου. Πώς γεννήθηκε αυτή η πνευματική ανάγκη;
Η αρχιτεκτονική ήταν η οικονομική κινητήριος δύναμη, που κάλυπτε τις ανάγκες της οικογένειας, ενώ η αμπελουργία και η οινοποιία ήταν αρχικά ένα χόμπι, που έγινε επιχείρηση. Η συγγραφή των βιβλίων είναι μια πολύ σοβαρή απασχόληση, που ξεκίνησα με τον αδελφό μου από το 1994, στοχεύοντας να γράψουμε ένα βιβλίο για το Λακκί. Όμως ο αιφνίδιος θάνατος του αδελφού μου με έκανε να σταματήσω, ενώ μετά το 2005 άρχιζα να προετοιμάζω κάτι που το 2015 έγινε το πρώτο βιβλίο για το Λακκί, και στην συνέχεια το άλλο βιβλίο για τις υπόλοιπες Ιταλικές κατασκευές στο νησί. Γράφω θέματα μόνο για την Λέρο και είναι ένα μακροχρόνιο πόνημα, που θέλει υπομονή, επιμονή, διάβασμα, ψάξιμο σε Ελληνικά και ξένα αρχεία, πριν ξεκινήσεις να γράφεις. Όταν ξεκινήσεις πρέπει να έχεις ένα καλό αρχείο.
"...Η τεχνητή νοημοσύνη ανιχνεύει πληροφορίες από βιβλία, έγγραφα και αρχεία. Αν λοιπόν κάποιος δεν καταγράψει ένα γεγονός, η ΤΝ δε θα το βρει για να το αναλύσει και να το συνδέσει με κάτι άλλο, άρα πρέπει να συνεχίσουμε να καταγράφουμε τις διάφορες πληροφορίες, για να μπορούν οι επόμενες γενιές να τις βρίσκουν."
Ποιο από τα βιβλία σας θεωρείτε το πιο σημαντικό ή το πιο προσωπικό και για ποιο λόγο;
Όλα τα βιβλία μου τα θεωρώ για μένα το ίδιο σημαντικά, γιατί από το κάθε ένα έχω όμορφες αναμνήσεις. Αυτό που με δυσκόλεψε περισσότερο ήταν «Η Μάχη της Λέρου», γιατί ήταν το πρώτο ιστορικό βιβλίο και έπρεπε να μάθω κάποιες πληροφορίες από δυο πλευρές και να αναζητήσω σε πολλά αρχεία του εξωτερικού. Το κόστος των βιβλίων είναι μεγάλο και δε μπορεί ένα άτομο να επιβαρύνεται συνεχώς, ενώ διάφοροι φορείς δύσκολα βοηθούν. Φανταστείτε ότι στους επισκέπτες της Λέρου, ο Δήμος τους δίνει διάφορα αγάλματα της Άρτεμις. Με τα χρήματα που ξοδεύτηκαν όλα τα χρόνια θα μπορούσαν να φτιαχτούν δυο έγχρωμα βιβλία για την Λέρο, που να το έχουν όλοι στις βιβλιοθήκες τους.
Ένα ακόμη πολύ ενδιαφέρον είναι το νέο βιβλίο για το κάστρο, γιατί το κάστρο είναι η ιστορία της Λέρου. Επίσης, πρέπει να γνωρίζετε ότι σήμερα όλοι συμβουλεύονται την τεχνητή νοημοσύνη, που ουσιαστικά ανιχνεύει πληροφορίες από βιβλία, έγγραφα και αρχεία. Αν λοιπόν κάποιος δεν καταγράψει ένα γεγονός, η τεχνητή νοημοσύνη δε θα το βρει για να το αναλύσει και να το συνδέσει με κάτι άλλο, άρα πρέπει να συνεχίσουμε να καταγράφουμε τις διάφορες πληροφορίες, για να μπορούν οι επόμενες γενιές να τις βρίσκουν, ίσως πιο καλογραμμένες, στην τεχνητή νοημοσύνη.
Στο βιβλίο Η Πόλη του Λακκιού – Portolago αναδεικνύετε τη μοναδική αρχιτεκτονική ταυτότητα της Λέρου. Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση κατά τη συγγραφή αυτού του έργου;
Την πρόκληση τη μεγάλη για το πρώτο βιβλίο τη βλέπει κανείς από τη βιβλιογραφία που χρησιμοποιήθηκε. Σαν αρχιτέκτονας, σήμερα θα έγραφα ένα διαφορετικό βιβλίο, που όμως θα το απολάμβαναν πολύ λίγοι και γι’ αυτό έγραψα ένα βιβλίο προσιτό στον κόσμο. Η μοναδικότητα της αρχιτεκτονικής παρουσιάζεται στα κτίρια του Λακκιού και κύρια στα καταστήματα με τα σπίτια, το θέατρο, το σχολείο, τον Άγιο Νικόλα, το “Λέρος”, το Δημαρχείο και ορισμένα στα Λέπιδα. Πολύ καλή δουλειά και άξια μελέτης είναι ο πολεοδομικός σχεδιασμός του Λακκιού, που ξεκίνησε από το μηδέν. Για να καταλάβει ένας τη μοναδικότητα, πρέπει να μελετήσει την Ιστορία της Αρχιτεκτονικής, για να καταλάβει τι σχεδιαζόταν τότε στον κόσμο, και ποιες ήταν οι κυριότερες σχολές σχεδιασμού. Η μεγαλύτερη πρόκληση του βιβλίου αυτού είναι ο όγκος των στοιχείων και των πληροφοριών για τους δρόμους, τις πλατείες, τα κτίρια και τα σπίτια του Λακκιού, ποιοι έμεναν στα σπίτια αυτά, κ.ά. Όλα αυτά τα συλλέξαμε, με τον αδελφό μου, από άτομα που τα γνώριζαν, εργάστηκαν σ΄αυτά και τα έζησαν, και πλέον δεν ζου.Αυτός είναι ο λόγος που η καταγραφή είναι μοναδική και θα βοηθήσει πολύ κάθε μελλοντικό ερευνητή του Λακκιού.
Αυτή την περίοδο εργάζεστε πάνω σε κάτι νέο, ένα βιβλίο, ή κάποιο άλλο επικείμενο έργο;
Την περίοδο αυτή έχω ολοκληρώσει μια σειρά από βιογραφίες, 56 επώνυμων Λεριών που θα παρουσιαστούν προσεχώς. Ανάμεσα σε αυτούς είναι Λεριοί Πατριάρχες, Μητροπολίτες, Ευεργέτες, Υπουργοί, Πολιτικοί, Ήρωες, Γιατροί, Έμποροι, Κατασκευαστές, Αρχιτέκτονες, Ζωγράφοι, Δημοσιογράφοι, Πιανίστες, Ποιητές, Εφοπλιστές, Φιλόλογοι, κ.ά. Ίσως όταν ολοκληρωθεί το έργο, να περιέχει περίπου στις 70 βιογραφίες. Η εργασία αυτή θα βοηθήσει τα νέα παιδιά να γνωρίσουν καιι να εμπνευστούν από αξιόλογους Λεριούς που διέπρεψαν στη ζωή τους. Επιπλέον, την περίοδο αυτή ασχολούμαι με μια έρευνα-εργασία για την ζωή του Υπουργού Εξωτερικών Ιωάννη Σοφιανόπουλου, του ανθρώπου που έπεισε τον Μολότωφ να πει ναι στη απόδοση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα. Δεν τον αναφέρει η ιστορία, δεν τον κάλεσαν ποτέ σε κανένα εορτασμό της Ενσωμάτωσης, δεν τον τίμησαν ποτέ, δεν έδωσαν το όνομα του σε ένα δρόμο και πρέπει επιτέλους να δικαιωθεί, έστω και μετά θάνατον.
Ο Δημήτρης Ησύχος είναι μια ξεχωριστή προσωπικότητα. Η διαχρονική του αφοσίωση έχει ωφελήσει ουσιαστικά τη Λέρο, μέσα από την έρευνα, το συγγραφικό του έργο και τις προσωπικές του πρωτοβουλίες στην αμπελουργία και τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Η επίμονη προσπάθειά του για την καταγραφή της ιστορίας και της αρχιτεκτονικής της Λέρου, η δημιουργία σημαντικών αρχείων και η στήριξη των τοπικών παραδόσεων έχουν διαμορφώσει μια πολύτιμη παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές. Τον ευχαριστούμε θερμά για τη σημαντική του προσφορά, την αγάπη του για τη Λέρο και τη σταθερή του δέσμευση στην προστασία και ανάδειξη της μοναδικής κληρονομιάς του νησιού.
Βιβλία του ίδιου:
- Η πόλη του Λακκιού της Λέρου – La città di Portolago, ΛΕΡΟΣ 2015
- Η νήσος Λέρος: Το απόρθητο νησί της Μεσογείου, ΛΕΡΟΣ 2015
- Η Λέρικη Κατοικία, ΛΕΡΟΣ 2016
- Η Μάχη της Λέρου, ΛΕΡΟΣ 2021
- Το κάστρο του Παντελίου – Το κάστρο της Λέρου, ΛΕΡΟΣ 2025
- Η Παναγιά του Κάστρου, ΛΕΡΟΣ 2025
- Το Λέρικο Λεξικό, ΛΕΡΟΣ 2025
