Αυτό το άρθρο αποτελεί μέρος της νέας μας σειράς, «Φωνές της Λέρου», όπου αναδεικνύουμε άτομα είτε από το νησί είτε που έχουν επιλέξει τη Λέρο ως ξεχωριστό σπίτι τους. Κάθε άτομο ξεχωρίζει μέσα από τη μοναδική του ιστορία, τα πάθη του και τους ουσιαστικούς τρόπους με τους οποίους εμπλουτίζει την κοινότητα.
Σε αυτό το άρθρο, θα γνωρίσουμε το ζωγράφο Michael Winters. Γεννημένος το 1943 στην Αυστραλία και εκπαιδευμένος στο Caulfield Institute of Technology, ο Michael Winters ήρθε για πρώτη φορά στην Ελλάδα και στη Λέρο, σε ηλικία είκοσι δύο ετών. Αυτή η συνάντηση σηματοδότησε την αρχή μιας μακροχόνιας σχέσης με το νησί, διαμορφώνοντας τόσο το καλλιτεχνικό του όραμα όσο και την προσωπική του ταυτότητα. Για περισσότερες από έξι δεκαετίες, ο Winters επιστρέφει στη Λέρο ξανά και ξανά, δημιουργώντας τοιχογραφίες, λινοτυπίες και ζωγραφικά έργα εμπνευσμένα από τα τοπία και τους ανθρώπους της, διδάσκοντας σε ντόπιους και δημιουργώντας βαθιές σχέσεις με την κοινότητα. Συνομιλούμε με αυτόν τον σπουδαίο αφηγητή για να εξερευνήσουμε την αξιοσημείωτη ζωή του: πώς ένας νεαρός Αυστραλός καλλιτέχνης βρήκε το πνευματικό και δημιουργικό του σπίτι σε ένα μικρό νησί των Δωδεκανήσων και πώς, με τη σειρά του, η Λέρος έγινε κομμάτι της κληρονομιάς του.
Μπορείτε να μας μιλήσετε για την πρώτη σας επίσκεψη στη Λέρο; Τι σας τράβηξε στο νησί;
Σπούδασα σε σχολή Καλών Τεχνών στην Αυστραλία, όπου ο καθηγητής ιστορίας της τέχνης μιλούσε με πάθος για την αρχαία Ελλάδα, τη φιλοσοφία και την τέχνη της. Ο ενθουσιασμός του με μάγεψε και ο ίδιος με προέτρεψε να επισκεφθώ τη χώρα. Το 1965, έφυγα από την Αυστραλία με το Patris* για να ανακαλύψω την Ελλάδα και την αρχαία ιστορία της. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού γνώρισα έναν Έλληνα που επέστρεφε από τη Μελβούρνη, τον Αντώνη Τσαλούμα. Όταν κατάλαβε ότι δεν είχα σχέδια για την Αθήνα, μου είπε: «Έλα στο νησί μου. Θα σε βοηθήσω.» Το νησί αυτό ήταν η Λέρος.
Ο Αντώνης με υποδέχθηκε κατά την άφιξή μου, μια βροχερή μέρα, στο λιμάνι του Λακκιού και μου βρήκε δωμάτιο στο Ξενοδοχείο Λέρος*,ενώ στη συνέχεια μου βρήκε σπίτι στον Πλάτανο. Αυτή ήταν η αρχή της σχέσης μου με το νησί. Πριν χωριστούμε στο πλοίο, μου είπε να γνωρίσω τον αδελφό του, τον ποιητή Δημήτρη Τσαλούμα*,όταν επέστρεφα στην Αυστραλία. Το έκανα χρόνια αργότερα, το 1975. Ο Δημήτρης μου ζήτησε να εικονογραφήσω τα ποιήματά του, και μερικοί από τους πίνακές μου από τη Λέρο κατέληξαν στα εξώφυλλα των βιβλίων του. Ένα από αυτά τα βιβλία, το The Observatory, κέρδισε το 1984 το Βραβείο Βιβλίου της Χρονιάς στην Αυστραλία.
Η γνωριμία με τα αδέλφια Τσαλούμα καθόρισε την πορεία της ζωής μου και τη σύνδεσή μου με τη Λέρο.
Τι σας εντυπωσίασε αρχικά στη Λέρο;
Αυτό που με εντυπωσίασε πρώτα ήταν η τοπογραφία του νησιού: ο τρόπος που ο Πλάτανος και η Αγία Μαρίνα είναι χτισμένα στην πλαγιά, με τα σπίτια να παρατάσσονται σα σκηνικό θεάτρου. Οι άνθρωποι φαίνονταν να κινούνται μέσα και έξω από τις πόρτες σαν ηθοποιοί στη σκηνή. Πάνω από το χωριό, κυριαρχούσε το κάστρο . Συχνά ανέβαινα τη νύχτα για να καθίσω εκεί, αναλογιζόμενος τα “στρώματα” ιστορίας, από τις Σταυροφορίες έως πιο πρόσφατες εποχές και να εμπνέομαι.
Εκείνα τα χρόνια, βίωνα αξιοσημείωτη φιλοξενία. Υπήρχαν γαϊδουράκια παντού και ένας ρυθμός ζωής που σήμερα έχει χαθεί με τη νεωτερικότητα και την έλευση των αυτοκινήτων.
Πώς αισθάνεστε για τις αλλαγές που βλέπετε σήμερα;
Η αλλαγή μπορεί να φέρει καλά και κακά. Η αύξηση της κίνησης έκανε τους δρόμους λιγότερο ήσυχους και μερικές φορές επικίνδυνους. Όταν ήρθα για πρώτη φορά, υπήρχαν ίσως έξι αυτοκίνητα και περίπου 2.000 γαϊδουράκια. Τώρα ισχύει το αντίθετο.
Η ζωή έχει γίνει επίσης πολύ πιο ακριβή. Ακόμη και οι απλές εξόδοι απαιτούν περισσότερη οργάνωση. Παρατηρώ μια αλλαγή και στις καθημερινές αλληλεπιδράσεις: παλιά, οι άνθρωποι με χαιρετούσαν θερμά: «Γειά σου, Μιχάλη! – Τώρα, η εξυπηρέτηση είναι πιο βιαστική, λιγότερο προσωπική.
Τώρα, η εξυπηρέτηση είναι πιο βιαστική, λιγότερο προσωπική.
Πολλοί από τους παλιούς μου φίλους έχουν φύγει από τη ζωή, και αυτό μου φέρνει ιδιαίτερη λύπη. Παρ’ όλ’ αυτά, η Λέρος παραμένει πολύ σημαντική για μένα. Ένα από τα παιδιά μου γεννήθηκε εδώ το 1984· αν και δυστυχώς έφυγε σε ηλικία 34 ετών, είμαι περήφανος που είχα έναν Λεριό στην οικογένειά μου. Και τα τρία μου παιδιά έχουν ελληνικά ονόματα — Χριστόφορος ΑΝτώνης, Ζωή Ελευθερία και Θωμάς Ανδρέας — αντανάκλαση της θέσης του νησιού στην οικογενειακή μας ιστορία.
Υπάρχουν έργα σας που αποτυπώνουν το πνεύμα της Λέρου;
Δύο τοιχογραφίες ξεχωρίζουν:
Το 1979 δημιούργησα μια τοιχογραφία για τον Απόστολο Ευαγγέλου και τον Φάνη Μηνιώτη, ιδιοκτήτες της Diana Disco* στο Παντέλι. Δεν υπάρχει πια, αλλά ήταν το πρώτο μου μεγάλο έργο στο νησί.
" Κάτι ξυπνά μέσα μου εδώ, κάτι που δεν συμβαίνει στην Αυστραλία· μια ατμόσφαιρα, ένα πνεύμα, μια θεατρικότητα στην καθημερινή ζωή." 
Το 1983 ζωγράφισα το Η Ζωή στη Λέρο για ένα εστιατόριο στο Παντέλι. Το εστιατόριο έκλεισε, αλλά η τοιχογραφία έχει παραμείνει άθικτη για 43 χρόνια. Πρόσφατα, κατά τη διάρκεια ενός μαθήματος ζωγραφικής για παιδιά στην Αρτεμις, η δασκάλα τους, Αγγελική, μοίρασε φωτοτυπίες της τοιχογραφίας. Τα παιδιά αντέδρασαν στις σκηνές με αρτοποιούς, ψαράδες, μοτοσικλετιστές που κάνουν καμάκι, μικρές εκκλησίες και, βλέπωντάς τα να ερμηνεύουν και να σχεδιάζουν εκ νέου το έργο, συγκινήθηκα ιδιαίτερα. καμάκι,μικρές εκκλησίες. Το να τα βλέπεις να ζωγραφίζουν τις δικές τους ερμηνείες ήταν βαθιά συγκινητικό.
«Τις προάλλες είδα έναν ψαρά στην Αγία Μαρίνα… Κάπνιζε, περιτριγυρισμένος από γάτες. Όλα μου φάνηκαν κάπως θεατρικά, με έναν περίεργο τρόπο, και έτσι τον ζωγράφισα.» Επίσης, δίδαξα χαρακτική στη Λέρο για δύο χρόνια, από το 2007, δουλεύοντας σε ένα στούντιο στο ισόγειο του σπιτιού του Μιχάλη Μπουλαφέντη. Έχω φέρει ολόκληρες ομάδες ζωγραφικής από την Αυστραλία, ώστε και άλλοι να μπορέσουν να βιώσουν και να ανταποκριθούν στο νησί. Ήταν κάτι νέο για το νησί και μια εξαιρετική εμπειρία για μένα.
Ακόμη και τώρα, κάθε φορά που επιστρέφω, συνεχίζω να ζωγραφίζω. Κάτι ξυπνά μέσα μου εδώ, κάτι που δεν συμβαίνει στην Αυστραλία· μια ατμόσφαιρα, ένα πνεύμα, ένα θεατρικό στοιχείο στην καθημερινή ζωή. Πρόσφατα είδα έναν ψαρά στην Αγία Μαρίνα, που μου φαινόταν λυπημένος – ίσως και να μην ήταν – να καπνίζει περιτριγυρισμένος από γάτες. Όλα έμοιαζαν τόσο θεατρικά και έτσι δημιούργησα ένα φανταστικό σκίτσο αυτού του ανθρώπου και των σκέψεών του.
Επίσης, κάτι άλλο που έχω κάνει εδώ είναι ότι έχω δημιουργήσει σκηνικά για το Θεατρικό Όμιλο Λέρου. Να κάνεις σκηνικό στη χώρα του θεάτρου, την Ελλάδα, ως Αυστραλός… Τι εμπειρία!
Ανακυρηχθήκατε επίτιμος δημότης Λέρου το 1995. Τι σήμαινε αυτή η αναγνώριση για εσάς;
Σήμαινε πολλά. Δεν επισκεπτόμουν απλώς το νησί για διακοπές· προσπαθούσα να κατανοήσω τη Λέρο και να την εκφράσω μέσω της τέχνης μου. Μια μέρα, το 1995, ενώ έπινα καφέ στην Αγία Μαρίνα, ο τότε δήμαρχος, ο Αντάρτης*, ήρθε να μας δει. Όταν έμαθε ότι ήρθα για πρώτη φορά το 1965, είπε: «Σοβαρά; Όταν επιστρέψεις, θα σε κάνουμε επίτιμο δημότη.» Αυτό με συγκίνησε βαθιά.
Ακολούθησε μια μικρή τελετή στο γραφείο του δημάρχου, και παρέλαβα το πιστοποιητικό, το οποίο έχω ακόμα και είναι πολύτιμο για μένα. Από εκείνη τη στιγμή, οι άνθρωποι άρχισαν να με χαιρετούν ως «ο Μιχάλης μας!» Αυτό έδωσε άλλη διάσταση στη σχέση μου με τη Λέρο και επικύρωσε το καλλιτεχνικό μου έργο εδώ.
Οι εκθέσεις των έργων μου για τη Λέρο στην Αυστραλία επέτρεψαν στο κοινό εκεί να ανακαλύψει το νησί. Μια φορά, ένας τεχνικός στη Μελβούρνη, γεννημένος στη Λέρο, αναγνώρισε μία από τις λινοτυπίες μου σε έναν τοίχο και είπε: «Αυτή είναι η Λέρος!» Τέτοιες στιγμές είναι πολύτιμες.
Πώς ανταποκρίνονται οι άνθρωποι από όλο τον κόσμο στο έργο σας;
Συχνά μου λένε ότι το έργο μου αντικατοπτρίζει την ιδέα του «τα πάντα ρει», ότι όλα κινούνται και αλλάζουν. Ακόμη κι όταν οι μορφές φαίνονται σταθερές, υπάρχει η αίσθηση της μεταμόρφωσης. Προσπαθώ να αποδώσω όχι μόνο το φυσικό τοπίο, αλλά και το πνεύμα του τόπου, κάτι που αγγίζει τους θεατές με διαφορετικούς τρόπους ανάλογα με το πού εκτίθενται τα έργα. Κατά την έκθεση του 1983, άνθρωποι μου έλεγαν: «Μιχάλη, βλέπεις πραγματικά το νησί μας. Δεν είναι απλώς όμορφες εικόνες, βλέπεις ποιοι είμαστε και τι κάνουμε».
Επίσης, σε μία από τις εκθέσεις μου, το 1983, οι άνθρωποι μου έλεγαν: «Μιχάλη, πραγματικά βλέπεις το νησί μας. Δεν είναι απλώς όμορφες εικόνες, βλέπεις ποιοι είμαστε και τι κάνουμε.»
Ως μέντορας, τι συμβουλές δίνετε σε νέους καλλιτέχνες;
Ζωγραφίστε εκεί όπου ζείτε. Παρατηρήστε την καθημερινότητα: μια γάτα στην πόρτα, τη θάλασσα έξω από το παράθυρο, το τραγούδι του γείτονα, μια βραδιά με μπουζούκι, τους χορευτές του νησιού. Μην περιοριστείτε στην περιγραφή, αποτυπώστε το πώς αισθάνεστε. Αφήστε τον τόπο σας να εκφραστεί μέσα από εσάς: την ιστορία του, την αρχιτεκτονική, τη μυθολογία, τα τραγούδια και τις φωνές του. Ακόμη και στη σύγχρονη εποχή, η αρχαία ομορφιά της Λέρου είναι παρούσα, έτοιμη να ανακαλυφθεί και να επαναερμηνευθεί.
Βλέπετε νέα καλλιτεχνικά ταλέντα να εμφανίζονται στη Λέρο; Πώς θα μπορούσε το νησί να υποστηρίξει καλύτερα τις τέχνες;
Η Λέρος χρειάζεται μια δημοτική γκαλερί, όπου η καλλιτεχνική κληρονομιά του νησιού θα μπορεί να διατηρείται και να εκτίθεται μόνιμα. Το νησί έχει μακρά ιστορία ζωγράφων – Ελλήνων, Αυστραλών, Άγγλων. Οι 29 λινοτυπίες μου θα παραμείνουν εδώ για πάντα και αυτό σημαίνει πάρα πολλά για μένα.
Υπάρχουν επίσης κενά κτίρια, όπως παλιά ιταλικά κτήρια ή ακόμη και παραμελημένα περίπτερα,που θα μπορούσαν να φιλοξενήσουν θερινά σχολεία, εκθέσεις ή δημιουργικά μαγαζάκια. Άλλα νησιά, όπως η Σκύρος, έχουν αναπτύξει ισχυρά καλλιτεχνικά και εκπαιδευτικά προγράμματα που προσελκύουν διεθνείς επισκέπτες.
Ακόμη και μικρές ενέργειες, όπως μια τοιχογραφία, μια γκαλερί και μια καλαίσθητη καρτ-ποστάλ, μπορούν να βοηθήσουν το νησί να εκφραστεί στον κόσμο.
Ένα μήνυμα για τη Λέρο και τους ανθρώπους της: τι θα ευχόσασταν για το μέλλον του νησιού;
Ο τουρισμός είναι και ευλογία και πρόκληση. Το κόστος ζωής και η έντονη κίνηση επηρεάζουν την ποιότητα ζωής. Αυτά τα προβλήματα είναι δύσκολο να λυθούν, αλλά το πνεύμα του νησιού πρέπει να προστατευθεί.
Θα ήθελα να δω πολιτιστικούς χώρους ανοιχτούς όλο το χρόνο, όπου κάτοικοι και επισκέπτες θα μπορούν να συγκεντρώνονται, να μαθαίνουν, να συζητούν και να συμμετέχουν στις ιστορίες του νησιού. Όχι μόνο παραλίες και φαγητό, αλλά δημιουργικές ευκαιρίες που προσφέρουν βαθύτερη εμπειρία της Λέρου. Η τέχνη μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο στη διατήρηση της ταυτότητας. Ακόμη και μικρές ενέργειες, όπως μια τοιχογραφία, μια γκαλερί ή μια καλαίσθητη καρτ-ποστάλ, μπορούν να βοηθήσουν το νησί να εκφραστεί στον κόσμο.
Υπάρχει κάτι που θα θέλατε να προσθέσετε;
Χαίρομαι που νέες φωνές αναδύονται στη Λέρο, άνθρωποι που κατανοούν το νησί από διαφορετικές οπτικές και συνεισφέρουν δημιουργικά. Αν η δουλειά μου επιτρέπει σε άλλους να δουν τη Λέρο με νέο τρόπο, νιώθω τυχερός. Τα μάτια μου ήρθαν από μακριά, αλλά αναγνώρισαν εδώ κάτι αρχαίο, όμορφο και ζωντανό.
Μετά από περισσότερες από έξι δεκαετίες επισκέψεων, δημιουργίας και διδασκαλίας στη Λέρο, η σύνδεση του Michael Winters με το νησί ξεπερνά εκείνη ενός απλού επισκέπτη. Μέσα από τα τοιχογραφικά έργα, τις λινογραφίες και τους πίνακές του, έχει αποτυπώσει το πνεύμα του τοπίου και των ανθρώπων του, ενώ η καθοδήγησή του έχει στηρίξει νέες γενιές καλλιτεχνών. Οι στοχασμοί του Winters μας υπενθυμίζουν ότι η Λέρος δεν είναι απλώς ένας γραφικός προορισμός. Είναι μια ζωντανή πολιτιστική και δημιουργική κοινότητα. Η ελπίδα του για το μέλλον του νησιού, για χώρους που θα γιορτάζουν και θα διατηρούν την καλλιτεχνική του ταυτότητα, αφήνει ένα διαχρονικό μήνυμα: ότι η Λέρος, ενώ εξελίσσεται, πρέπει να συνεχίσει να τιμά την ιστορία της, τους ανθρώπους της και το μοναδικό της πνεύμα.
Σημειώσεις
*Patris: ελληνικό επιβατηγό πλοίο που λειτουργούσε από την Chandris Line. Αρχικά κατασκευασμένο το 1950 ως Bloemfontein Castle, πραγματοποίησε 91 ταξίδια μεταξύ Ελλάδας και Αυστραλίας (1959–1975), μεταφέροντας εκατοντάδες μετανάστες και διαδραματίζοντας καθοριστικό ρόλο στη μετεμφυλιακή μετανάστευση.
*Hotel Leros: επίσης γνωστό κατά την ιταλικά κατοχή ως Albergo Roma, χτίστηκε το 1938 στο Λακκί. Σήμερα βρίσκεται υπό ανακαίνιση. Today, it is being restored.
*Δημήτρης Τσαλουμάς (1921–2016): Έλληνο-Αυστραλός ποιητής από τη Λέρο, του οποίου το δίγλωσσο έργο γεφύρωσε την Ελλάδα με τη διασπορά. Τιμήθηκε με σημαντικές διακρίσεις, όπως το Εθνικό Βραβείο Βιβλίου της Αυστραλίας για το The Observatory – Το Παρατηρητήριο.
*Diana: η εμβληματικό ντίσκο στο Παντέλι, ιδρυθείσα το 1979. Σήμερα λειτουργεί ως club με διαφορετικό όνομα.
*Γιάννης Αντάρτης: (1944, Αστυπάλαια): μακροχρόνια εγκατεστημένος στη Λέρο, πολιτικός μηχανικός και κοινοτικός ηγέτης, υπηρέτησε τρεις θητείες ως δήμαρχος και έχει διατελέσει πρόεδρος σε πολυάριθμους τοπικούς πολιτιστικούς, κοινωνικούς και αθλητικούς οργανισμούς.
